Wspomnienia pierwszego stypendysty Fulbrighta z Polski

 Franciszek Lyra z grupą stypendystów zagranicznych na spotkaniu z prezydentem Kennedym, listopad 1961 r. fot. archiwum prywatne F. Lyry

Franciszek Lyra z grupą stypendystów zagranicznych na spotkaniu z prezydentem Kennedym, listopad 1961 r. fot. archiwum prywatne F. Lyry

Pod koniec lat 50. Franciszek Lyra, absolwent anglistyki na Uniwersytecie Warszawskim, jako pierwszy Polak wyjechał na stypendium Fulbrighta do Stanów Zjednoczonych. Dziś, ceniony autor książek, literaturoznawca i wykładowca akademicki ciepło wspomina pobyt w USA i przekonuje, że nie ma rzeczy niemożliwych. Z członkiem Polskiego Stowarzyszenia Stypendystów Fulbrighta rozmawia Joanna Socha, również stypendystka Fulbrighta, absolwentka Columbia University w Nowym Jorku.

W 1959 roku wyjechał pan na studia do Stanów Zjednoczonych jako pierwszy stypendysta Programu Fulbrighta z Polski. Rozpoczął pan wówczas program na Indiana University. Jak do tego doszło?

Rzeczywiście nie były to łatwe czasy, aby wyjechać na stypendium do USA. Rzeczywistość polityczna pod koniec lat 50. hamowała zbyt wybujałe ambicje młodych ludzi. Ale czasy Gomułki to też pewnego rodzaju rozluźnienie polityczne. Polska zawarła umowę z Departamentem Stanu Stanów Zjednoczonych o rozpoczęciu programu Fulbrighta w Polsce. Był to pierwszy Fulbright w Europie Wschodniej.

Wyobrażam sobie, że aplikacja o takie stypendium wyglądała w tamtych czasach zupełnie inaczej niż teraz. Jak stał się pan kandydatem, a później laureatem?

Decyzja o tym, kto powinien zostać stypendystą leżała po stronie Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. Oni postawili też pewne warunki – laureatem mógł zostać tylko absolwent anglistyki (w Polsce studiować ten kierunek można było tylko na dwóch uczelniach: na Uniwersytecie Warszawskim i na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim). Miałem szczęście, bo kiedy Ministerstwo zwróciło się do Instytutu Anglistyki UW o wskazanie odpowiednich kandydatów, ja właśnie kończyłem tam studia magisterskie. Dyrektorem anglistyki na UW była wtedy profesor Margaret Schlauch – z pochodzenia Amerykanka, która bardzo mi pomogła.

To Margaret Schlauch wytypowała pana do stypendium?

Tak. Mnie i dwóch innych kandydatów. Decyzję o tym, kto powinien być brany pod uwagę zapewne ułatwił jej fakt, że z 25 bodajże studentów na ostatnim roku studiów, tylko trzech zdołało napisać prace magisterskie w terminie – pod koniec czerwca 1958 roku. Pamiętam do dziś, jak pewnego dnia prof. Schlauch wezwała mnie do swojego gabinetu i powiedziała: „Napisałeś pracę, zdałeś egzamin, wytypowałam cię jako kandydata do stypendium.”

Jak pan zareagował?

Byłem szczęśliwy, ale nie do końca rozumiałem, o co chodzi. Nazwisko Fulbrighta nic mi jeszcze wtedy nie mówiło. Oczywiście, że się ucieszyłem – stypendium amerykańskie to ogromna szansa! Dlaczego wybrali akurat mnie? Nie wiem. Ale studiowałem anglistykę pięć lat. Już na drugim roku studiów przedstawialiśmy kierownictwu uczelni nasze życiorysy – dzisiaj się mówi „CV”. Władze uniwersytetu wiedziały, że oprócz angielskiego znałem też niemiecki, a także uczyłem się rosyjskiego i łaciny. Często Ministerstwo Kultury i Sztuki angażowało mnie jako tłumacza i opiekuna cudzoziemców (artystów – śpiewaków, pianistów, pisarzy, delegatów różnych instytucji kulturalnych i oświatowych przybywających do Polski z okazji różnych imprez). Gdy dostałem stypendium mialem 27 lat.

Dlaczego wybrał pan Indiana University?

Po otrzymaniu stypendium zostałem wezwany do ambasady amerykańskiej do pana Yale Richmonda – attache kulturalnego i autora kilku książek, z którym nadal jestem w kontakcie. Ten powiedział mi, że w ramach stypendium mogę wyjechać wyłącznie na stanowe uniwersytety. Więc uczelnie należące do Ligi Bluszczowej, takie jak Uniwersytet Harvarda, czy Yale nie wchodziły w grę. Richmond dał mi wykaz stanowych uniwersytetów. I pomyślałem wówczas –  którą uczelnię wybrać? Decyzję podjąłem więc analizując mapę. Wybrałem stanowy uniwersytet najbliżej centrum USA, żeby – jeśli nadarzy się okazja – móc odwiedzić jak najwięcej części kraju. Wybrałem Indiana University. Od prof. Schlauch wiedziałem, iż jest to jedna z najlepszych uczelni stanowych w Ameryce.

Jaką wizję Stanów Zjednoczonych miał pan przed wyjazdem?

Pochodzę ze Śląska. Tam jako dziecko przeżyłem wojnę i wieść o śmierci ukochanego stryja w obozie koncentracyjnym Dachau. Nieraz w czasie studiów na UW, wracając do domu rozmyślałem o tej naszej części Europy; marzyłem, żeby stała się ona „stanami zjednoczonymi”. Marzyłem o Stanach Zjednoczonych, ale nie w sensie dosłownym. To państwo kojarzyło mi się po prostu z różnorodnością, z wieloma różnymi grupami etnicznymi, z niezwykłą historią. Marzyłem, żeby nasza część Europy też była zjednoczona.

Co dokładnie gwarantowało panu stypendium Fulbrighta?

Możliwość studiowania przez rok w USA i wsparcie finansowe. Stypendium wynosiło 150 dolarów miesięcznie.

Dziś to niewiele…

Tak by się mogło wydawać z dzisiejszego punktu widzenia. Ale wówczas wartość dolara była bardzo wysoka. Za akademik wraz z wyżywieniem płaciłem 110 dolarów; 40 dolarów oszczędzałem.

Co zaskoczyło pana w zachowaniu Amerykanów po przybyciu na miejsce?

Amerykanie byli bardzo otwarci i szybko zawierałem nowe znajomości. Już w samolocie z Nowego Jorku do Indianapolis poznałem człowieka, który jak się okazało, był profesorem anglistyki na Indiana University! „Zapisz się do mnie” – powiedział! Gdy wylądowaliśmy, pomógł mi dostać się do Bloomington, które jest znacząco oddalone od Indianapolis. To swoją drogą rzecz charakterystyczna dla uniwersytetów w USA: wiele kampusów jest oddalonych od większych miast. Amerykanie byli gościnni. Nie minęły 24 godziny, a już dostałem pierwszy telefon z zaproszeniem na kolację od profesora, którego spotkałem w samolocie. W pierwszych miesiącach po moim przybyciu do USA prawie codziennie byłem gdzieś zapraszany.

 

Mimo że stypendium otrzymał pan na rok czasu, udało się panu przedłużyć pobyt w USA, bo ostatecznie zdobył pan na Indiana University tytuł doktora. Jak do tego doszło?

Zdawałem sobie sprawę z tego, że otrzymałem stypendium tylko na rok i muszę zrobić wszystko, aby jak najlepiej wykorzystać ten czas. Zależało mi przede wszystkim na perfekcyjnym opanowaniu języka angielskiego. Prof. Schlauch dala mi list polecający do jednego z profesorów anglistyki i lingwistyki na Indiana University. Ten od razu zaprowadził mnie do dyrektora lingwistyki – Freda H. Householdera, który zapytał mnie, czy nie chciałbym zostać w USA dłużej niż rok. „Czy nie myślałeś o doktoracie?” – zapytał. Byłem kompletnie zaskoczony. Owszem, będę uczęszczał na zajęcia, ale prawo do pobytu w USA mam tylko na rok – pomyślałem. Przecież nie miałem prawa, powiedziałem mu. A on na to, że wraz z  Dowlingem, dziekanem studentów zagranicznych  pomoże mi w przedłużeniu stypendium. Miałem rok na przygotowanie się do zdania egzaminów uprawniających do rozpoczęcia studiów doktoranckich. Gdy spełniłem wszystkie wymagania, przedłużono mi stypendium. Ale nie było łatwo. Musiałem zdać egzamin z dwóch języków obcych i nie mógł to być ani polski, ani angielski. Zdałem więc egzamin z języka niemieckiego i języka rosyjskiego.

W czym się pan specjalizował na studiach doktoranckich?

W historii lingwistyki. A moja rozprawa doktorska dotyczyła problemu dwujęzyczności, “English and Polish in contact” polszczyzny i angielszczyzny mówionej w USA przez Amerykanów polskiego pochodzenia. Przygotowałem ankietę, którą wysłałem kilkuset Polakom z różnych miast i małych miejscowości.  Skąd miałem ich kontakty? Otworzyłem książkę telefoniczną i wyszukiwałem polskie nazwiska. Bardzo wielu ludzi odpisało. Z częścią z nich udało mi się umówić na wywiady. Jednym z głównych etapów moich prac badawczych było kilka wyjazdów do Chicago, największego środowiska polonijnego w USA.  Do Chicago jeździłem starym Fordem kupionym za 100 dolarów. Benzyna wówczas była tania, proszę sobie wyobrazić, że 4 litry kosztowały 17 centów! Zacząłem zwiedzać Stany Zjednoczone – nie tylko środowiska polonijne, ale różne miejsca w całym kraju.

Jakie było pana najciekawsze doświadczenie z pobytu na stypendium?

Pewnego dnia dostałem list z Departamentu Stanu. W kopercie był bilet lotniczy do Waszyngtonu oraz zaproszenie na spotkanie z prezydentem Kennedym z okazji Międzynarodowego Dnia Studenta. Zaproszonych było 13 studentek i studentów z różnych krajów.

Przeżył pan wiele niesamowitych chwil w USA. Po ukończeniu studiów postanowił pan jednak wrócić do Polski. Dlaczego?

Yale Richmond z ambasady amerykańskiej przed moim wyjazdem powiedział mi coś bardzo ważnego. Że to ode mnie będzie zależała przyszłość stypendium Fulbrighta w Polsce. „Jeżeli zostaniesz w Stanach – przepadnie”- powiedział. Czułem, że muszę wrócić do kraju. Poza tym dostałem bardzo ciekawą propozycję w Polsce.

Chodzi o uruchomienie anglistyki na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie?

Tak. Po zdobyciu tytułu doktora i powrocie do Polski w 1962 roku pomagałem w utworzeniu anglistyki na UMCS.

Dlaczego zdecydował się pan na Lublin?

Gdy studiowałem na Indiana University, kampus odwiedził rektor UMCS. Nawiązaliśmy dobrą relację. Już wtedy zaproponował mi, abym wrócił do Polski i pomógł w utworzeniu anglistyki na uniwersytecie w Polsce. Tak też zrobiłem.

Jak potoczyła się pana dalsza kariera zawodowa?

W Lublinie byłem do 1969 roku. Później wróciłem do USA, gdzie prowadziłem badania dotyczące kultury amerykańskiej w ramach dwuletniego fellowship na Harvardzie.  Po powrocie do Polski Państwowy Instytut Wydawniczy poprosił mnie o napisanie książki o literaturze amerykańskiej. Zgodziłem się. Miała być wydana przez Ossolineum. Z powodu niedostatku papieru, książka nadal leży na półce w domu. Proszę pamiętać, iż były to lata siedemdziesiąte, lata głębokiego kryzysu.   Ostatni raz w USA byłem krótko w 2011 roku na zaproszenie Indiana University. Teraz prowadzę zajęcia w Ośrodku Studiów Amerykańskich na UW, choć z powodu wieku już nie na etacie.

Coraz więcej Polaków decyduje się na podjęcie studiów w USA i dostrzega niesamowite możliwości, które daje taki wyjazd. Sama miałam szanse studiować na wspaniałym uniwersytecie dzięki stypendium Fulbrighta. Gdy jakiś czas temu w ramach jednego z programów mentoringowych skierowanych do licealistów rozmawiałam z młodymi ludźmi na temat możliwości studiowania w USA, ci mieli wiele obaw. Wielu mówiło, że obawia się aplikowania o studia na najlepszych uniwersytetach, bo boją się niepowodzenia. Co pan, jako pierwszy stypendysta Fulbrighta w Polsce, powiedziałby takim młodym ludziom?

 

Powiedziałbym, że próbowanie nigdy nie szkodzi. Nic nie masz do stracenia. Dzięki próbowaniu możesz wiele zyskać, nawet jeżeli nie dostaniesz natychmiast tego, o czym marzysz. Próbuj, nie bój się, jesteś młody, wiele przed tobą. Program Fulbrighta dał mi duże możliwości, z których jedną z najcenniejszych jest szansa poznania niezwykłych ludzi z całego świata; na przykład do ostatniego dnia kwietnia tego roku miałem kontakt z prof. Danielem Aaronem, uważanym za pierwszego Amerykanistę na świecie, zmarłym w wieku 103, który w roku akademickim 1962/63 był pierwszym amerykańskim fulbrightowcem w Polsce na Uniwersytecie Warszawskim.  Z okazji czterdziestolecia obecności programu Fulbrighta w Polsce, 21 października 1999 r. , wraz z prof. Aaronem miałem zaszczyt odsłonić plakietę J. Williama Fulbrighta w głównym holu Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, tam obecnej po dziś dzień.

Zdjęcie Joanny Sochy – fot. Michał Ziółkowski.
Zdjęcie dr Franciszka Lyry – fot. Mariusz Kosiński.